Żuławy Gdańskie - domy podcieniowe

Domy podcieniowe od stuleci stanowią nieodłączną część krajobrazu Żuław. Na przestrzeni lat ich styl ewoluował – początkowo, ze względu na swoją wielkość, przypominały wiejskie pałace, z czasem jednak stawały się bardziej oszczędne w formie. Zmieniał się również sam podcień oraz pełniona przez niego rola.

Drugą wojnę światową w różnym stanie przetrwało około 180 takich obiektów. Dzisiaj ich liczba nie przekracza 100, z czego na samych Żuławach Gdańskich przetrwało zaledwie sześć (oraz jeden budynek współczesny). Szacuje się, że zaledwie 30 procent z tej pozostałości jest w dobrym stanie, natomiast reszta wymaga pilnej interwencji konserwatorskiej.

Ta ponura statystyka obrazuje skalę destrukcji dziedzictwa kulturowego Żuław. Wydaje się, że tego procesu nic już nie zatrzyma – domy podcieniowe odchodzą po cichu, często zapadając się pod własnym ciężarem. Te, które zachowały się w dobrym stanie, zawdzięczają to głównie determinacji i silnej woli ich prywatnych lub instytucjonalnych właścicieli.

Stan obiektów w gdańskiej części Żuław jest skrajnie zróżnicowany. Wzorowo utrzymane są domy w Trutnowach i Miłocinie. Pierwszy z nich stanowi własność państwa Kuflów.

Od 2003 roku działa w nim Stowarzyszenie Żuławy Gdańskie, które organizuje tu liczne wydarzenia kulturalne: jarmarki, koncerty oraz spotkania autorskie.

Dom w Miłocinie należy z kolei do gminy Cedry Wielkie i pełni funkcję mieszkalną – aktualnie zamieszkuje go sześć rodzin. W ostatnich latach budynek przeszedł kilka remontów (co widać na załączonych fotografiach), dzięki czemu jego przyszłość wydaje się bezpieczna.

Dom w Krzywym Kole należy do Caritas Archidiecezji Gdańskiej; odbywają się tam Warsztaty Terapii Zajęciowej. Choć w 2023 roku budynek strawił tragiczny pożar, został on już odbudowany. Budynek w Koszwałach, podobnie jak w pobliskim Miłocinie, również pełni funkcje mieszkalne, jednak ostatni remont przeszedł w 1959 roku, co tłumaczy jego obecną kondycję.

Dom w Osicach, nazywany popularnie „Domem z zabudowanym podcieniem”, to kolejny budynek wielorodzinny, którego stan techniczny pozostawia wiele do życzenia. Drugi

z obiektów w tej miejscowości to współczesna replika dawnego domu podcieniowego, wzniesiona w 2010 roku.

Z kolei dwa domy podcieniowe w Steblewie znajdują się w stanie krytycznym, by nie rzec tragicznym. Postępująca przez lata degradacja sprawiła, że obiekty te nadają się już właściwie tylko do rozbiórki.

Prezentowane zdjęcia powstawały na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat. Dokumentują one zarówno przykłady zmian pozytywnych (Trutnowy, Miłocin), jak i stan regresu czy stagnacji (Koszwały, Osice), aż po całkowitą destrukcję (Steblewo).